الجزیره در گزارشی به بررسی این پرسش پرداخته است که چرا «جی.دی. ونس»، معاون رئیسجمهور آمریکا، به تلاشهای اخیر پاکستان برای میانجیگری میان واشنگتن و تهران پیوسته است.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در پاسخ به پرسش خبرنگاران کاخ سفید درباره احتمال نزدیک بودن آتشبس با ایران گفت که «طرفی فعال و مشتاق» در سوی دیگر مذاکرات حضور دارد. او دوشنبه ۷ آوریل طرح موجود را «گامی مهم» توصیف کرد، اما همزمان تأکید داشت که این طرح از نظر او «کافی» نیست.
ترامپ در ادامه و برای نخستین بار بهطور رسمی تأیید کرد که هدایت تلاشهای دیپلماتیک آمریکا بر عهده «مارکو روبیو»، وزیر خارجه، و «جی.دی. ونس» است. او این دو مقام را مذاکرهکنندگان ارشد دولت خود معرفی کرد.
در شرایطی که بیش از پنج هفته از آغاز جنگ میگذرد و دولت آمریکا هنوز به راهبرد دیپلماتیک منسجمی نرسیده، ونس تاکنون فاصلهای حسابشده از عملیات نظامی موسوم به «خشم حماسی» حفظ کرده بود. با این حال، اظهارات ترامپ نشان داد که ونس بهطور آرام و تدریجی به یکی از بازیگران کلیدی تلاشها برای جلوگیری از تشدید جنگ میان آمریکا و ایران تبدیل شده است؛ تلاشهایی که با تسهیل پاکستان دنبال میشود.
ترامپ در پایان هفته گذشته هشدار داده بود که اگر ایران تا اوایل صبح چهارشنبه به وقت محلی تنگه هرمز را بازگشایی نکند، تأسیسات برق و انرژی این کشور هدف حمله قرار خواهد گرفت. او دوشنبه نیز در شبکه اجتماعی «تروث سوشیال» لحن تندی علیه ایران به کار برد.
رئیسجمهور آمریکا سهشنبه، حدود ۱۲ ساعت پیش از ضربالاجل اعلامی خود، لحن هشدارآمیزتری اتخاذ کرد و نوشت که ممکن است «یک تمدن کامل» در همان شب نابود شود؛ موضوعی که به گفته او مطلوب نیست، اما احتمال وقوع آن وجود دارد.
در واکنش، سپاه پاسداران ایران هشدار داد که در صورت تشدید تنش از سوی آمریکا، همه محدودیتها را کنار خواهد گذاشت. در همان روز، جزیره خارگ بهعنوان مرکز اصلی صادرات نفت ایران هدف حمله قرار گرفت و ایران نیز به تأسیسات پتروشیمی الجبیل در عربستان حمله کرد.
با وجود این فضای پرتنش، منابع آگاه از روند میانجیگری اعلام کردند که تلاشها برای متقاعد کردن دو طرف به پذیرش طرح آتشبس دو مرحلهای پاکستان همچنان ادامه دارد. به گفته این منابع، سرنوشت این ابتکار به میزان نفوذ ونس بر ترامپ و تأثیر حضور او بر تمایل ایران به گفتوگو بستگی دارد.
شب پیش از اظهارات ترامپ، مقاماتی در پاکستان به الجزیره گفتند که «فیلد مارشال عاصم منیر»، فرمانده ارتش این کشور، با ونس، «استیو ویتکاف» فرستاده ویژه آمریکا، و «عباس عراقچی» وزیر خارجه ایران گفتوگو کرده است.
این تماسها بخشی از تلاشهای فشرده اسلامآباد از اواخر مارس به شمار میرود. پاکستان در ۲۹ مارس میزبان نشست وزرای خارجه ترکیه، عربستان و مصر بود و پیش از آن نیز این کشورها ۱۹ مارس در ریاض درباره راههای پایان دادن به جنگ رایزنی کرده بودند.
ترامپ پیشتر در جلسه کابینه ۲۶ مارس، از ونس خواسته بود پیامهایی را به مقامات ایرانی منتقل کند و به این ترتیب نقش دیپلماتیک او را به رسمیت شناخت.
رسانههای پاکستانی به نقل از یک مقام ارشد دولتی گزارش دادند که هیئتی آمریکایی به ریاست ونس دو بار برای سفر به اسلامآباد و گفتوگوی مستقیم با طرف ایرانی اعلام آمادگی کرده بود، اما تهران هر بار درخواست زمان بیشتر برای مشورت داد و در نهایت در این دیدارها شرکت نکرد.
با این حال، تا پایان هفته گذشته نشانههایی از پیشرفت دیده شد. ایران دریافت پیشنهاد آتشبس را تأیید کرد و این موضوع زمینه را برای گفتوگوهای گستردهتر فراهم ساخت، اما در نهایت این طرح را «غیرمنطقی» دانست و رد کرد.
ترجیح ایران برای تعامل با ونس به رویدادهای پیش از آغاز جنگ بازمیگردد. در ۲۶ فوریه، ویتکاف و «جرد کوشنر» سومین دور مذاکرات غیرمستقیم هستهای را با عراقچی در ژنو برگزار کردند.
پس از این گفتوگوها، «بدر البوسعیدی» وزیر خارجه عمان اعلام کرده بود که دستیابی به توافق صلح در دسترس است و از پیشرفتهایی بیسابقه، از جمله تعهد ایران به عدم ذخیره اورانیوم غنیشده، خبر داد.
با این حال، تنها دو روز بعد، حملات آمریکا و اسرائیل به چند نقطه در ایران آغاز شد و جنگ شکل گرفت؛ موضوعی که از نگاه تهران بهعنوان دومین تجربه بیاعتمادی تلقی شد.
«جواد حیراننیا»، مدیر گروه مطالعات خلیج فارس در تهران، به الجزیره گفت ایران در ابتدا ویتکاف را چهرهای میانهرو در حلقه نزدیک ترامپ میدانست و پیوستن کوشنر به مذاکرات را نشانهای از جدیت آمریکا تلقی کرده بود، اما حمله نظامی در میانه گفتوگوها این برداشت را تغییر داد.
به گفته او، در تهران این تصور شکل گرفت که مذاکرات پیش از جنگ با هدف خرید زمان و تکمیل آمادگی نظامی انجام شده است.
رسانههای غربی بعدها گزارش دادند که ایران پس از مذاکرات ژنو دیگر وارد گفتوگو با کوشنر یا ویتکاف نشد. در همین حال، شبکه سیانان به نقل از منابع منطقهای نوشت که تهران ونس را نسبت به دیگر مقامات آمریکایی، همدلتر با پایان جنگ میبیند.
حیراننیا همچنین به نقش فضای داخلی ایران اشاره کرد و گفت رقابت جناحهای سیاسی و محدود بودن اختیارات دولت در تصمیمات کلان، پذیرش میانجیگری پاکستان را به موضوعی حساس تبدیل کرده است؛ هرچند این تصمیم در سطوح بالای حاکمیت اتخاذ شده است.
تا عصر سهشنبه در اسلامآباد، مقامات محلی اعلام کردند که مذاکرات به مرحلهای پیشرفته رسیده است. چارچوب پیشنهادی شامل یک روند گامبهگام، ابتدا برای اعتمادسازی و سپس دستیابی به آتشبس رسمی است.
«رضا امیری مقدم»، سفیر ایران در پاکستان، در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس تلاشهای اسلامآباد را «مثبت و سازنده» توصیف کرد و نوشت که این روند به «مرحلهای حساس و باریک» نزدیک شده است.
با این حال، همزمان با افزایش تحرکات دیپلماتیک، ترامپ بار دیگر لحن خود را تندتر کرد و از احتمال «نابودی یک تمدن کامل» و حتی «تغییر رژیم» در ایران سخن گفت.
به باور ناظران، نگاه تهران به ونس تنها به ویژگیهای شخصیتی او محدود نمیشود، بلکه به مواضع پیشینش درباره مداخله نظامی نیز مربوط است. ونس در سال ۲۰۲۳ نوشته بود که پرهیز ترامپ از جنگهای جدید یکی از عوامل موفقیت او بوده است.
او در سال ۲۰۲۴ نیز هشدار داده بود که جنگ با ایران به زیان آمریکاست و منابع این کشور را بهشدت درگیر میکند. چند روز پیش از حملات ۲۸ فوریه نیز تأکید کرده بود که گزینه دیپلماسی در اولویت قرار دارد.
حیراننیا میگوید از نظر نمادین، مذاکره با ونس برای افکار عمومی ایران قابل توجیهتر است، زیرا او در مذاکرات پیش از آغاز جنگ نقشی نداشت و در ابتدا بهعنوان مخالف درگیری شناخته میشد.
به گفته این تحلیلگر، رفتار ونس در طول جنگ این برداشت را در ایران تقویت کرده که او در حال آمادهسازی خود برای رقابتهای ریاستجمهوری ۲۰۲۸ است؛ مسیری که مستلزم ایجاد توازن میان وفاداری به ترامپ و پرهیز از جنگی فرسایشی در خاورمیانه است.
تحلیلگران بر این باورند که هم ونس و هم روبیو با ریسک سیاسی روبهرو هستند. در این چارچوب، ایفای نقش در تلاش برای پایان دادن به جنگ میتواند راهی برای مدیریت این مخاطرات باشد؛ محاسبهای که به گفته ناظران، در تهران نیز مورد توجه قرار گرفته است.
