تشدید تنشهای منطقهای و وابستگی تجارت خارجی ایران به شمار محدودی از کشورها، بار دیگر ریسکهای اقتصادی ناشی از تحولات سیاسی و نظامی را در کانون توجه قرار داده است. پرسش اصلی این است که در صورت تأثیرگذاری این شرایط بر مبادلات خارجی، چه پیامدهایی متوجه بازارهای داخلی و جریان تجارت خواهد بود.
بر اساس گزارشهای منتشرشده، در پی افزایش تنشها، برخی تأسیسات صنعتی و پتروشیمی در ایران هدف حملات قرار گرفتهاند و در مقابل، ایران نیز اقداماتی در پاسخ انجام داده است. همزمان گزارشهایی از افزایش تنش میان ایران و برخی همسایگان، از جمله امارات و عربستان، منتشر شده که نگرانیها درباره اثرات احتمالی این وضعیت بر تجارت خارجی کشور را افزایش داده است.
طبق آمار تجارت غیرنفتی سال ۱۴۰۴ تا پایان بهمنماه، حجم کل تجارت خارجی ایران به ۱۰۹.۷ میلیارد دلار رسیده است. از این میزان، ۵۸ میلیارد دلار مربوط به صادرات و ۵۱.۶ میلیارد دلار به واردات اختصاص دارد.
این گزارشها نشان میدهد با وجود افزایش وزن کالاهای مبادلهشده، ارزش دلاری صادرات و واردات نسبت به دورههای پیشین کاهش یافته است؛ موضوعی که بیانگر فشارهای قیمتی و محدودیتهای تجاری در سطح بینالمللی است.
بر اساس دادههای گمرکی، مهمترین اقلام وارداتی ایران در سال گذشته شامل طلای خام، ذرت دامی، تلفنهای هوشمند، روغن دانه آفتابگردان، برنج، دانه سویا، قطعات خودرو، گندم و جو بوده است.
مقاصد اصلی تأمین این کالاها چند کشور آسیایی و اروپایی هستند. در ۱۱ ماهه نخست سال ۱۴۰۴، ترکیه و امارات هرکدام نزدیک به ۳۰ درصد از کل واردات ایران را به خود اختصاص دادهاند. در این دوره، واردات از ترکیه حدود ۱۶ میلیارد دلار و از امارات بیش از ۱۳ میلیارد دلار بوده است. پس از آن، چین با ۱۲.۱ میلیارد دلار، و هند و آلمان هر کدام با حدود ۷۳۷ میلیون دلار در رتبههای بعدی قرار دارند.
در بخش صادرات، کشورهای عراق، چین، امارات، ترکیه و افغانستان از مهمترین مقاصد کالاهای ایرانی به شمار میروند. در این میان، عراق با واردات نزدیک به ۲۶ میلیارد دلار کالا در ۱۱ ماهه نخست سال ۱۴۰۴، بزرگترین مقصد صادراتی ایران بوده است.
محصولات پتروشیمی و فلزات، بهویژه آهن و فولاد، سهم عمدهای از صادرات غیرنفتی ایران را تشکیل میدهند. آمارهای گمرکی نشان میدهد ۱۰ قلم اصلی صادراتی، حدود ۴۰ درصد از درآمد ارزی حاصل از تجارت غیرنفتی را تأمین کردهاند؛ محصولاتی مانند گاز طبیعی، پروپان، متانول، قیر نفت، بوتان، شمش آهن و فولاد، اوره و سنگآهن.
این اقلام، در کنار نفت خام، طی سالهای اخیر از مهمترین منابع تأمین ارز کشور محسوب شدهاند.
در صورت گسترش دامنه تنشها و ایجاد اختلال در روابط تجاری، امارات بهعنوان یکی از شرکای اصلی ایران میتواند نقطهای حساس باشد. طبق آمار ۱۰ ماهه گمرک، بیش از ۹۹ درصد تلفنهای هوشمند وارداتی ایران از مبدا امارات تأمین میشود.
همچنین سهم امارات در واردات برخی کالاهای اساسی قابل توجه است؛ از جمله ۳۱ درصد طلای وارداتی، ۳۲ درصد ذرت دامی، ۴۴ درصد سویا، ۲۹ درصد جو و روغن دانه آفتابگردان و ۲۵ درصد گندم. بر این اساس، بازارهایی مانند تلفن همراه، طلا و برخی اقلام خوراکی، در برابر اختلال احتمالی تجارت با این کشور آسیبپذیرتر هستند.
از سوی دیگر، هدف قرار گرفتن پالایشگاهها و کارخانههای فولاد میتواند ظرفیت صادرات و جریان ورود ارز به کشور را تحت تأثیر قرار دهد. هرچند سناریوهایی مانند قطع یا محدودیت شدید تجارت خارجی بدبینانه تلقی میشوند، اما ماهیت غیرقابل پیشبینی تحولات نظامی، احتمال تحقق چنین شرایطی را بهطور کامل منتفی نمیکند.
در سالهای گذشته، کارشناسان بارها نسبت به تمرکز بالای شرکای تجاری و وابستگی سبد صادراتی ایران به تعداد محدودی محصول هشدار دادهاند و این موضوع را تهدیدی برای ثبات بازارهای داخلی دانستهاند؛ هشداری که با تحولات اخیر، بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است.
45%
100%
90%
