پنجشنبه ۲۰ فروردین ۱۴۰۵ – ۱۹:۰۱
بر پایه گزارشهایی از رسانههای بینالمللی از جمله نیویورکتایمز و الجزیره، تنگه هرمز، یکی از مهمترین مسیرهای انتقال انرژی جهان، پس از ماهها درگیری نظامی و تنشهای منطقهای، با وضعیتی کمسابقه از نظر امنیتی و حقوقی مواجه شده است. این آبراه که در شرایط عادی محل عبور حدود ۲۰ درصد نفت و گاز طبیعی مایعشده جهان بود، اکنون تحت محدودیتها و کنترلهای گسترده قرار دارد و بازگشت آن به وضعیت پیشین با ابهامهای جدی همراه است.
کاهش شدید ترافیک دریایی، اعمال نظارت نظامی و طرح موضوع دریافت عوارض عبور، تنگه هرمز را وارد مرحلهای تازه کرده که پیامدهای آن نهتنها منطقهای، بلکه جهانی ارزیابی میشود.
پس از اعلام آتشبس دو هفتهای میان ایران و آمریکا با میانجیگری پاکستان، عبور کشتیها از تنگه هرمز بهصورت محدود از سر گرفته شده است. با این حال، دادههای مؤسسه ردیابی کشتیرانی «کپلر» نشان میدهد که در حال حاضر تنها روزانه بین ۳ تا ۵ کشتی از این مسیر عبور میکنند؛ رقمی که در مقایسه با بیش از ۱۰۰ کشتی در روز پیش از آغاز درگیریها، کاهش چشمگیری داشته است.
ایران مسیر عبور کشتیها را تغییر داده و اعلام کرده است که شناورها باید بهجای مسیر سنتی نزدیک به سواحل عمان، از مسیر شمالی و در مجاورت سواحل ایران تردد کنند. همچنین هشدار داده شده که احتمال وجود مینهای ضدکشتی در برخی مسیرهای اصلی وجود دارد و عبور ایمن تنها با هماهنگی نیروهای مسلح ایران امکانپذیر است.
گزارشهای منتشرشده تأکید دارند که ایران در شرایط فعلی به سطحی بیسابقه از کنترل عملی بر تنگه هرمز دست یافته است. ابزارهای نظامی، تغییر مسیرهای کشتیرانی و الزام هماهنگی قبلی، بخشی از این کنترل را تشکیل میدهد. در عین حال، این گزارشها به محدودیتهای ایران نیز اشاره میکنند؛ از جمله فشارهای حقوقی بینالمللی و حساسیت بالای موضوع آزادی کشتیرانی.
ایران در قالب یک طرح دهبندی، پیشنهاد دریافت عوارض عبور از کشتیها را مطرح کرده است؛ طرحی که شامل دریافت دو میلیون دلار برای هر کشتی یا یک دلار به ازای هر بشکه نفت عبوری، تقسیم بخشی از درآمد با عمان و اختصاص منابع حاصل به بازسازی زیرساختهای آسیبدیده میشود.
در مقابل، عمان این پیشنهاد را مغایر با توافقهای بینالمللی دانسته و آن را رد کرده است. کارشناسان حقوق دریایی نیز هشدار دادهاند که چنین اقدامی میتواند ناقض اصول شناختهشده عبور آزاد در آبراههای بینالمللی باشد. با این حال، گزارشها حاکی است که برخی کشتیها از زمان آغاز درگیریها مبالغی را پرداخت کردهاند؛ اقدامی که بیشتر ناشی از تلاش برای جلوگیری از زیانهای ناشی از توقف طولانیمدت شناورها ارزیابی میشود.
ایالات متحده از احتمال مشارکت در سازوکارهای کنترل تنگه سخن گفته و حتی موضوع «سرمایهگذاری مشترک» را مطرح کرده است، اما بهطور رسمی هیچیک از شروط اعلامشده از سوی ایران را نپذیرفته و همچنان بر لزوم باز و امن ماندن تنگه بدون دریافت عوارض تأکید دارد.
در اروپا، گروه هفت، کانادا و اتحادیه اروپا اعلام کردهاند که برای تضمین آزادی کشتیرانی همکاری خواهند کرد. همزمان، کشورهای حاشیه خلیج فارس در شورای امنیت سازمان ملل خواستار اقدام برای بازگشایی کامل تنگه شدهاند، اما قطعنامه پیشنهادی در این زمینه با وتوی چین و روسیه مواجه شده است.
هزینه بیمه موسوم به «ریسک جنگ» برای کشتیها بهشدت افزایش یافته و در برخی مقاطع عملاً در دسترس نبوده است. با وجود برقراری آتشبس، شکنندگی شرایط موجب شده شرکتهای بیمه همچنان با احتیاط بالا عمل کنند.
از سوی دیگر، زمینگیر شدن دهها نفتکش زیانهای روزانه چند میلیون دلاری را به خطوط کشتیرانی تحمیل کرده است. این فشار اقتصادی باعث شده برخی اپراتورها احتمال پذیرش شرایط اعلامشده از سوی ایران را در کوتاهمدت بررسی کنند.
جمعبندی گزارشهای منتشرشده نشان میدهد که بازگشت تنگه هرمز به شرایط پیش از جنگ در کوتاهمدت بعید به نظر میرسد. شکنندگی آتشبس، تمایل ایران به حفظ کنترل عملیاتی، مخالفت کشورهای غربی و منطقهای و نبود ابزار مؤثر برای کاهش این نفوذ، از عوامل اصلی این وضعیت عنوان شدهاند.
همچنین تهدید مینهای دریایی، الزام هماهنگی نظامی و تغییر مسیرهای عبور، امکان تردد آزاد و روان را محدود کرده است. حتی در صورت تداوم آتشبس، الزامات جدید اعمالشده باعث شده مفهوم «باز بودن» تنگه هرمز با گذشته تفاوت اساسی داشته باشد.
در مجموع، تنگه هرمز وارد مرحلهای تازه شده است؛ مرحلهای که در آن ایران نقش پررنگتری در مدیریت عبور و مرور ایفا میکند، اما تداوم این وضعیت به دلیل فشارهای بینالمللی و محدودیتهای عملیاتی، با عدم قطعیت و چالشهای قابل توجه همراه خواهد بود.
45%
100%
90%
