جنگ در ماههای گذشته خسارتهای مالی و انسانی گستردهای به کشور وارد کرده است، اما در کنار این پیامدهای آشکار، باید به هزینههای ناشی از قطع اینترنت نیز توجه کرد؛ هزینهای که کمتر دیده شد اما اثرات آن بر اقتصاد قابل توجه بوده است.
در جریان بحرانها و روزهای جنگ، تمرکز افکار عمومی بیشتر معطوف به صدای آژیرها و تصاویر تخریب بود. در همین حال، اختلال و قطع اینترنت بهعنوان یک پیامد کمسروصدا، بهتدریج فعالیتهای اقتصادی را تحت تأثیر قرار داد. رویه معمول سیاستگذاری در ایران نشان میدهد که در مواجهه با بحرانها، محدودسازی یا قطع اینترنت بهسرعت اجرا میشود؛ اقدامی که در کنار شرایط جنگی، نااطمینانی در فضای کسبوکار را تشدید میکند.
زمستان سال ۱۴۰۴ با قطعیهای گسترده اینترنت همراه بود. این محدودیتها ابتدا از ۱۸ و ۱۹ دیماه و در پی اعتراضات آغاز شد و حدود ۲۰ روز در دی و بهمن ادامه داشت. سپس با شروع حملات آمریکا و اسرائیل علیه ایران از نهم اسفند، اینترنت بار دیگر بهطور کامل قطع شد و این وضعیت تا پایان زمستان ادامه یافت. در مجموع، زمستان گذشته با ۴۱ روز قطعی کامل اینترنت به پایان رسید.
برای بررسی اثرات این وضعیت، میتوان به آمارهای شبکه شاپرک استناد کرد؛ شبکهای که بخش عمده پرداختهای الکترونیکی کشور، اعم از کارتخوانها و خریدهای اینترنتی، از طریق آن انجام میشود و بهعنوان شاخصی معتبر از وضعیت مبادلات مالی شناخته میشود.
بر اساس دادههای منتشرشده، در اسفند ۱۴۰۴ حدود ۴ میلیارد و ۲۳۳ میلیون تراکنش در شبکه شاپرک ثبت شده که نسبت به اسفند سال قبل، کاهش ۷.۸۶ درصدی را نشان میدهد. بررسی کل فصل زمستان نیز تصویر مشابهی ارائه میدهد؛ بهطوری که مجموع تراکنشهای زمستان ۱۴۰۴ به ۱۲ میلیارد و ۶۶۴ میلیون و ۷۷۴ هزار مورد رسید، در حالی که این رقم در زمستان ۱۴۰۳ بیش از ۱۲ میلیارد و ۹۱۱ میلیون تراکنش بود.
این مقایسه از کاهش حداقل ۱.۹ درصدی تعداد تراکنشها حکایت دارد؛ به بیان دیگر، دستکم ۲۴۶ میلیون تراکنش در این فصل انجام نشده است. این در حالی است که بهطور معمول، تعداد تراکنشها در زمستانها نسبت به سال قبل رشد مثبت دارد و حتی کمترین رشد ثبتشده در سالهای اخیر حدود ۴.۸۵ درصد بوده است.
اگر حداقل رشد ۴ درصدی را مبنا قرار دهیم، انتظار میرفت تعداد تراکنشهای زمستان ۱۴۰۴ به حدود ۱۳ میلیارد و ۴۲۷ میلیون برسد. فاصله این عدد با رقم واقعی ثبتشده نشان میدهد که احتمالاً بیش از ۷۶۳ میلیون تراکنش مالی در این دوره از دست رفته است. از آنجا که ۴۱ روز از ۸۹ روز زمستان با قطعی اینترنت همراه بوده، روزهای باقیمانده نتوانستهاند این کاهش را جبران کنند. در کنار این عوامل، ثبت نرخ تورم حدود ۵۰ درصد نیز با کاهش قدرت خرید مردم، بر افت تعداد معاملات اثرگذار بوده است.
در سه ماه زمستان، ارزش کل تراکنشهای ثبتشده در کشور حدود ۷ هزار و ۶۰۸ همت (هزار میلیارد تومان) برآورد شده است. بر این اساس، میانگین ارزش هر تراکنش در این دوره حدود ۶۰۰ هزار و ۷۵۶ تومان بوده است.
با ضرب این میانگین در تعداد تراکنشهای از دسترفته، میتوان میزان نقدینگی خارجشده از چرخه اقتصاد را تخمین زد. محاسبات نشان میدهد که ۴۱ روز قطعی اینترنت مانع گردش حداقل ۴۵۸ همت نقدینگی در اقتصاد کشور شده است. حتی در برآوردی محافظهکارانه و با در نظر گرفتن افت قطعی ۲۴۶ میلیون تراکنش، رقم نقدینگی از دسترفته به حدود ۱۴۸ همت میرسد؛ رقمی که میتوانست در بازار گردش داشته باشد اما محقق نشد.
برای درک ابعاد این ارقام، میتوان آنها را با برخی خسارتهای فیزیکی ناشی از جنگ مقایسه کرد. طبق گزارش بیمه ایران، حدود ۱۳ هزار خودرو در جریان جنگ آسیب دیدهاند که خسارت آنها نزدیک به ۸ هزار میلیارد تومان برآورد شده است.
همچنین بر اساس آمار وزارت راه تا ۱۳ فروردین، ۱۱۸۶ واحد مسکونی و تجاری در استانهایی مانند ایلام، کرمانشاه و تهران بهطور کامل تخریب شدهاند. با فرض میانگین متراژ ۸۰ متر و متوسط قیمت هر متر مربع ۱۰۰ میلیون تومان، خسارت بخش مسکن حدود ۹ هزار و ۴۸۸ میلیارد تومان تخمین زده میشود.
در بخش زیرساختها نیز، معاون وزیر نیرو میزان خسارت واردشده به شبکه برق را حدود ۳۲ هزار میلیارد تومان اعلام کرده است. این در حالی است که خسارتهای واردشده به جادهها، بنادر، صنایع بزرگ و زیرساختهای نظامی هنوز بهطور کامل برآورد نشدهاند.
مقایسه این ارقام نشان میدهد که عدمالنفع ناشی از قطعی اینترنت در زمستان گذشته، حتی در برآورد حداقلی ۱۴۸ همت، رقمی قابل توجه است. این رقم بدون احتساب روزهای فروردین محاسبه شده و بیانگر آن است که در کنار ملاحظات امنیتی، پیامدهای اقتصادی قطع اینترنت نیز میتواند امنیت اقتصادی کشور را با چالش مواجه کند.
45%
100%
90%
